خودکشی در قاب سلامت روان

به گزارش سپهر روان، سرپرست اداره‌کل بهزیستی استان همدان با تأکید بر اینکه خودکشی یکی از مسائل مهم حوزه آسیب‌های اجتماعی و سلامت روان است، اظهار کرد: پیشگیری از این پدیده نیازمند مشارکت مجموعه‌ای از دستگاه‌ها و نهادهای تخصصی است و نمی‌توان مسئولیت آن را صرفاً متوجه یک سازمان دانست.

محمد قادری احسان‌پور با اشاره به اینکه قرار گرفتن در معرض بحران‌های روانی و اجتماعی محدود به گروه خاصی از جامعه نیست، افزود: فارغ از سطح تحصیلات، جایگاه اجتماعی یا شغلی، هر فرد ممکن است در مقطعی از زندگی با شرایطی مواجه شود که نیازمند دریافت حمایت تخصصی باشد.

وی نقش رسانه‌ها را در این میان فراتر از اطلاع‌رسانی صرف دانست و تأکید کرد: رسانه می‌تواند با تغییر نحوه روایت آسیب‌های اجتماعی، به افزایش سواد سلامت روان، کاهش انگ اجتماعی و هدایت افراد در معرض بحران به سمت دریافت کمک تخصصی کمک کند.

ضرورت عبور رسانه از «روایت حادثه» به «روایت پیشگیری»

در حوزه خودکشی، شیوه روایت رسانه‌ای از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ زیرا پرداختن غیرحرفه‌ای به جزئیات یک اقدام می‌تواند پیامدهای نامطلوبی در پی داشته باشد، در حالی که تمرکز بر نشانه‌های هشدار، مسیرهای دریافت کمک، امکان مداخله و معرفی خدمات تخصصی می‌تواند کارکردی پیشگیرانه داشته باشد.

از این منظر، رسانه مسئولیت دارد به جای بازتولید جزئیات حادثه، مسئله را در چارچوب سلامت روان و آسیب‌های اجتماعی تحلیل کند؛ یعنی به مخاطب بگوید چه نشانه‌هایی نیازمند توجه هستند، فرد در معرض بحران از کجا می‌تواند کمک بگیرد و اطرافیان چگونه می‌توانند بدون قضاوت، او را به دریافت حمایت تخصصی هدایت کنند.

اورژانس اجتماعی؛ مداخله در نقطه بحرانی

رئیس اداره فوریت‌های اجتماعی بهزیستی استان همدان نیز با اشاره به فعالیت شبانه‌روزی اورژانس اجتماعی، گفت: خدمات این مجموعه با هدف شناسایی و مداخله هرچه سریع‌تر در موقعیت‌های بحرانی ارائه می‌شود و یکی از مهم‌ترین مسیرهای دسترسی مردم به این خدمات، خط تلفنی ۱۲۳ است.

ناصر شایگان با بیان اینکه پوشش خدمات اورژانس اجتماعی در استان به‌صورت کامل انجام می‌شود، اظهار کرد: بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد حدود ۴۱ درصد افرادی که اقدام به خودکشی داشته‌اند، سابقه تعارضات خانوادگی داشته‌اند و حدود ۱۷ درصد نیز سابقه افسردگی داشته‌اند؛ آماری که اهمیت توجه همزمان به عوامل خانوادگی، روان‌شناختی و اجتماعی را نشان می‌دهد.

وی با اشاره به حضور قابل توجه نوجوانان و دانش‌آموزان در میان گروه‌های نیازمند مداخله، افزود: پیشگیری مؤثر باید از مرحله‌ای آغاز شود که نشانه‌های خطر هنوز به یک بحران شدید تبدیل نشده‌اند.

سه بازوی مداخله در بحران‌های اجتماعی

شایگان توضیح داد: اورژانس اجتماعی از سه بخش اصلی شامل خط تلفنی ۱۲۳، خدمات سیار اجتماعی و مراکز مداخله در بحران تشکیل شده است و این ساختار با هدف شناسایی سریع، ارزیابی اولیه، کنترل و تثبیت شرایط بحرانی و در نهایت ارجاع فرد به خدمات تخصصی طراحی شده است.

به گفته وی، تیم‌های تخصصی اورژانس اجتماعی با حضور مددکار اجتماعی، روان‌شناس و در موارد مورد نیاز پزشک، تلاش می‌کنند در نخستین مرحله، وضعیت فرد و میزان فوریت و خطر را ارزیابی کنند.

رئیس اداره فوریت‌های اجتماعی بهزیستی استان همدان تأکید کرد: اورژانس اجتماعی جایگزین درمان بلندمدت روان‌شناختی یا روان‌پزشکی نیست، بلکه مأموریت اصلی آن مداخله فوری، کاهش شدت بحران، ایجاد ثبات نسبی و اتصال فرد و خانواده به خدمات تخصصی متناسب است.

تعارض خانوادگی؛ یکی از حلقه‌های مهم زنجیره خطر

بررسی عوامل مرتبط با اقدام به خودکشی نشان می‌دهد که در بسیاری از موارد، بحران فردی از بستر روابط و شرایط اجتماعی جدا نیست. تعارضات خانوادگی، تجربه خشونت، انزوای اجتماعی، مشکلات ارتباطی، فشارهای روانی و برخی اختلالات سلامت روان می‌توانند در تعامل با یکدیگر، آسیب‌پذیری فرد را افزایش دهند.

از همین رو، مداخله مؤثر تنها به فرد محدود نمی‌شود و در بسیاری از موارد، خانواده نیز بخشی از فرایند مداخله و حمایت است.

در همین راستا، اجرای برنامه‌های آزمایشی کاهش آسیب‌های اجتماعی در برخی مدارس همدان با هدف شناسایی زودهنگام مسائل و افزایش دسترسی نوجوانان به حمایت‌های تخصصی دنبال شده است.

افزایش تماس با ۱۲۳؛ نشانه‌ای از افزایش دسترسی یا افزایش بحران؟

یکی از نکات قابل توجه در عملکرد اورژانس اجتماعی، افزایش مراجعه و تماس مستقیم افراد با این خدمات است. بخشی از این افزایش می‌تواند بیانگر افزایش آگاهی عمومی و اعتماد به سازوکارهای حمایتی باشد؛ موضوعی که در حوزه پیشگیری اهمیت زیادی دارد.

در چنین شرایطی، خط ۱۲۳ تنها یک شماره تماس اضطراری نیست؛ بلکه می‌تواند به عنوان یکی از مسیرهای اولیه ورود فرد در معرض بحران به شبکه حمایت اجتماعی عمل کند.

رئیس اورژانس اجتماعی همدان نیز با تأکید بر قابل پیشگیری بودن خودکشی، از شهروندان خواست در صورت مواجهه با افکار خودکشی، اقدام به خودکشی یا هرگونه بحران جدی اجتماعی و روانی، از دریافت کمک تخصصی خودداری نکنند.

معصومه کاشی با اشاره به فعالیت شبانه‌روزی خط ۱۲۳ گفت: این خط به‌صورت رایگان پاسخگوی افراد است و در صورت نیاز، پس از ارزیابی اولیه شرایط، امکان اعزام تیم تخصصی اورژانس اجتماعی نیز وجود دارد.

وی تأکید کرد: فردی که درگیر بحران است بیش از هر چیز به حمایت، شنیده‌شدن و دسترسی به کمک تخصصی نیاز دارد و برخورد قضاوت‌گرانه یا انگ‌زننده می‌تواند مانع مراجعه او برای دریافت خدمات شود.

وقتی بحران، «قابل مدیریت» است

از منظر مداخلات بحران، وجود افکار خودکشی یا قرار گرفتن فرد در یک وضعیت روانی بسیار دشوار، الزاماً به معنای غیرقابل‌برگشت بودن شرایط نیست. یکی از اهداف مداخله حرفه‌ای در بحران، ایجاد فاصله میان فرد و رفتار پرخطر، کاهش شدت آشفتگی، فعال‌سازی منابع حمایتی و ایجاد دسترسی به خدمات تخصصی است.

در این چارچوب، خانواده، دوستان، مدرسه، نظام سلامت، اورژانس اجتماعی و رسانه هر یک بخشی از شبکه پیشگیری را تشکیل می‌دهند و خلأ در هر یک از این حلقه‌ها می‌تواند روند شناسایی و مداخله را دشوارتر کند.

۱۲۳؛ یک شماره که باید شناخته شود

خط ۱۲۳ اورژانس اجتماعی به‌صورت شبانه‌روزی آماده دریافت تماس‌های مرتبط با بحران‌های اجتماعی است. افرادی که با افکار یا رفتارهای خودآسیب‌رسان، اقدام به خودکشی، خشونت خانوادگی، کودک‌آزاری، همسرآزاری یا سایر موقعیت‌های بحرانی مواجه هستند، می‌توانند برای دریافت راهنمایی و مداخله تخصصی با این خط تماس بگیرند.

در شرایطی که اقدام حاد و فوری در حال وقوع است، بسته به وضعیت، استفاده از خدمات فوریت‌های مربوط مانند ۱۱۵، ۱۱۰ یا ۱۲۵ نیز ضرورت پیدا می‌کند.

مسئولیت سپهر روان؛ اطلاع‌رسانی برای نجات، نه بازنمایی بحران

در حوزه سلامت روان، رسانه زمانی می‌تواند نقش واقعی خود را ایفا کند که از بازنمایی صرف آسیب عبور کرده و به سمت روزنامه‌نگاری سلامت‌محور، پیشگیری‌محور و راهکارمحور حرکت کند.

«سپهر روان» بر این باور است که پرداختن حرفه‌ای به خودکشی، به معنای بازگویی جزئیات یک حادثه نیست؛ بلکه به معنای توضیح سازوکارهای خطر، معرفی علائم هشدار، تبیین مسیرهای دریافت کمک، تقویت سواد سلامت روان و مقابله با انگ اجتماعی است.

در این رویکرد، هدف رسانه نه ترساندن مخاطب از بحران، بلکه افزایش احتمال کمک‌خواهی، کاهش موانع مراجعه و تقویت شبکه حمایت پیرامون فرد در معرض خطر است.

گزارش از روند فعالیت خط ۱۲۳ و مرکز اورژانس اجتماعی همدان، در واقع یادآور یک اصل اساسی در سلامت روان است: گاهی فاصله میان یک بحران شدید و دریافت کمک، تنها به اندازه یک تماس است؛ تماسی که اگر به‌موقع برقرار شود، می‌تواند آغاز مسیر مداخله و حمایت باشد.