فرسودگی شغلی به عنوان یک بیماری رسمی شناخته شد؛ هشداری برای بازار کار ایران

به گزارش سپهر روان، شاید برای شما هم پیش آمده باشد که بعد از یک روز کاری طولانی، نه تنها خسته، بلکه کاملاً تهی و بی‌انگیزه باشید؛ احساسی که با یک استراحت ساده هم برطرف نمی‌شود. این دقیقاً همان چیزی است که امروز در محافل علمی با نام «فرسودگی شغلی» یا Burnout شناخته می‌شود و تازه‌ترین هشدار سازمان جهانی بهداشت، آن را به یکی از داغ‌ترین موضوعات روانشناسی کار در سال ۲۰۲۶ تبدیل کرده است.

فرسودگی شغلی دقیقاً چیست؟

بر اساس تعریف جدید سازمان جهانی بهداشت، فرسودگی شغلی به عنوان «سندرمی ناشی از استرس مزمن در محیط کار که به طور موفقیت‌آمیز مدیریت نشده است» تعریف می‌شود. این عارضه دارای سه مؤلفه اصلی است:

۱. احساس خستگی و تهی‌شدگی انرژی
۲. افزایش فاصله‌گیری ذهنی از شغل و احساس منفی‌گرایی نسبت به آن
۳. کاهش کارایی و عملکرد حرفه‌ای

نکته مهم این است که فرسودگی شغلی با خستگی معمولی تفاوت اساسی دارد؛ خستگی با چند ساعت استراحت برطرف می‌شود، اما فرسودگی شغلی ماه‌ها و حتی سال‌ها با فرد همراه است و به تدریج به تمام ابعاد زندگی او نفوذ می‌کند.

آمار و ارقام؛ زنگ خطری برای ایران

یک پژوهش تازه که توسط انجمن روان‌شناسی کار ایران بر روی ۳۲۰۰ کارمند در ۶ استان انجام شده، نشان می‌دهد:

• ۴۵ درصد از شرکت‌کنندگان در این پژوهش، در معرض فرسودگی شغلی شدید قرار دارند.

• ۷۲ درصد از افراد، کاهش چشمگیر انگیزه خود را در سه سال اخیر گزارش کرده‌اند.

• ۶۰ درصد از کارمندان بخش خصوصی، به دلیل فشار کاری بالا، هرگز از مرخصی استحقاقی کامل خود استفاده نمی‌کنند.

• جالب‌ترین یافته این پژوهش این است که ۸۰ درصد از افراد، هرگز نام «فرسودگی شغلی» را نشنیده بودند و علائم خود را به «ضعف شخصیتی» یا «تنبلی» نسبت می‌دادند.

دکتر سعید رضایی، روان‌شناس سازمانی و مشاور ارشد یکی از شرکت‌های دانش‌بنیان، در گفت‌وگو با سپهر روان می‌گوید: «متأسفانه در فرهنگ کاری ایران، هنوز بسیاری از مدیران، استرس و خستگی مفرط کارمندان را به حساب کم‌کاری یا بی‌مسئولیتی می‌گذارند. در حالی که فرسودگی شغلی یک بحران جمعی است و هزینه‌های هنگفتی به اقتصاد کشور تحمیل می‌کند. برآوردها نشان می‌دهد سالانه بیش از ۳۰ هزار میلیارد تومان به دلیل کاهش بهره‌وری ناشی از این عارضه، از چرخه تولید کشور خارج می‌شود.»

چه کسانی بیشتر در معرض خطرند؟

بر اساس این پژوهش، گروه‌های زیر بیشترین آسیب‌پذیری را در برابر فرسودگی شغلی دارند:

• کارمندان حوزه خدمات و پشتیبانی (با ۵۶ درصد)

• پزشکان، پرستاران و کادر درمان (با ۵۲ درصد)

• معلمان و مربیان آموزشی (با ۴۸ درصد)

• کارگران شیفتی و کارگران ساختمانی (با ۴۴ درصد)

• کارمندان جوان زیر ۳۰ سال که به تازگی وارد بازار کار شده‌اند (با ۴۱ درصد)

راهکارهای مقابله؛ از فرد تا سازمان

سپهر روان در این گزارش، راهکارهای علمی و عملی برای مقابله با این آسیب اجتماعی رو به رشد را از زبان کارشناسان ارائه می‌دهد:

در سطح فردی:

• شناسایی و پذیرش علائم اولیه (خستگی مزمن، بی‌خوابی، تحریک‌پذیری)

• تنظیم مرزهای کاری و شخصی (خاموش کردن تلفن همراه بعد از ساعت کاری)

• ورزش منظم و تغذیه سالم به عنوان سپر دفاعی در برابر استرس

• یادگیری تکنیک‌های مدیریت زمان و نه گفتن به کارهای اضافی

در سطح سازمانی:

• ایجاد فرهنگ گفت‌وگو درباره سلامت روان در محیط کار

• کاهش حجم کار اضافی و توزیع عادلانه وظایف

• ارائه مشاوره روان‌شناسی رایگان به کارمندان

• تشویق به استفاده از مرخصی‌ها و تعطیلات واقعی

• برگزاری کارگاه‌های مدیریت استرس و تاب‌آوری

تجربه جهانی؛ هلند و فنلاند پیشتاز

در کشورهای پیشرو مانند هلند و فنلاند، فرسودگی شغلی به عنوان یک «بیماری شغلی» شناخته شده و کارمندان مبتلا، حق دارند تا ۶ ماه مرخصی درمانی با حقوق دریافت کنند و سازمان‌ها نیز موظف به اصلاح ساختار کاری هستند. در سوئد، حتی برنامه‌های «ساعت کاری کوتاه‌شده» (۶ ساعت کار روزانه) با هدف پیشگیری از این عارضه در حال آزمایش است و نتایج اولیه نشان از افزایش بهره‌وری و کاهش هزینه‌های درمانی دارد.

نتیجه‌گیری:

فرسودگی شغلی، دیگر یک مشکل فردی نیست؛ یک آسیب اجتماعی و اقتصادی است که بی‌صدا، سرمایه‌های انسانی کشور را تحلیل می‌برد. نخستین گام برای مقابله با این بحران، «آگاهی» و «گفت‌وگو» است. سپهر روان از همه مدیران، کارمندان و کارگران دعوت می‌کند تا با به اشتراک‌گذاری این گزارش، فرهنگ توجه به سلامت روان در محیط کار را ترویج دهند و از متخصصان بخواهند تا راهکارهای عملیاتی برای بهبود شرایط کاری ارائه دهند. یادمان باشد، یک سازمان سالم، نیازمند کارمندانی سالم از نظر روانی است.